ასტრონომია - კოსმოსი

NASA-ს თა­ნამ­გზავ­რე­ბის მო­ნა­ცე­მე­ბი მოწ­მობს, რომ დე­და­მი­წის გარე ზე­და­პი­რი ბოლო 24 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში თან­და­თან ბნელ­დე­ბა. ამ შე­დე­გებს მეც­ნი­ე­რე­ბი „ღრუბ­ლე­ბი და დე­და­მი­წის გა­მოს­ხი­ვე­ბის ენერ­გი­ის სის­ტე­მა“ (CERES) პრო­ექ­ტის ფარ­გლებ­ში ერ­თობ­ლი­ვად აკონ­ტრო­ლე­ბენ.

• კვლე­ვის მი­ხედ­ვით, 2001–2024 წლებ­ში დე­და­მი­წა ნაკ­ლე­ბად ირეკ­ლავ­და მზის სი­ნათ­ლეს, რაც ნიშ­ნავს, რომ პლა­ნე­ტა უფრო მე­ტად შთან­თქავს სით­ბოს. ეს გან­სა­კუთ­რე­ბით თვალ­სა­ჩი­ნოა ჩრდი­ლო­ეთ ნა­ხე­ვარსფე­რო­ში.

მეც­ნი­ე­რე­ბი სამი ძი­რი­თა­დი მი­ზე­ზით ხსნი­ან:

თოვ­ლი­სა და ყი­ნუ­ლის დნო­ბა: თოვ­ლი და ყი­ნუ­ლი მზის სხი­ვებს ირეკ­ლავს. მათი დნო­ბის შე­დე­გად გა­მომ­ჟღავ­ნე­ბუ­ლი მუქი ზე­და­პი­რე­ბი – წყა­ლი და ხმე­ლე­თი – ნაკ­ლებ სი­ნათ­ლეს ირეკ­ლა­ვენ, რაც ზრდის პლა­ნე­ტის შთან­თქმულ ენერ­გი­ას.

აე­რო­ზო­ლე­ბის ცვლი­ლე­ბე­ბი: ჩრდი­ლო­ეთ ნა­ხე­ვარსფე­რო­ში გა­რე­მოს­დაც­ვი­თი რე­გუ­ლა­ცი­ე­ბის გამ­კაც­რე­ბის შემ­დეგ ჰა­ე­რი სუფ­თა გახ­და, რაც უფრო მეტ მზის სი­ნათ­ლეს შთან­თქავს.

ღრუბ­ლე­ბის თვი­სე­ბე­ბის ცვლი­ლე­ბე­ბი: ღრუბ­ლე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბის ცვლი­ლე­ბა გა­ნას­ხვა­ვებს ჩრდი­ლო­ეთ და სამ­ხრეთ ნა­ხე­ვარსფე­როს შო­რის მზის სხი­ვე­ბის არეკვლის დო­ნეს.

ექ­სპერ­ტე­ბის შე­ფა­სე­ბით, დე­და­მი­წის დაბ­ნე­ლე­ბა ენერ­გე­ტი­კულ დის­ბა­ლანსს ქმნის – ჩრდი­ლო­ეთ ნა­ხე­ვარსფე­რო­ში პლა­ნე­ტა უფრო მეტ სით­ბოს შთან­თქავს. ამან შე­იძ­ლე­ბა გავ­ლე­ნა იქო­ნი­ოს გლო­ბა­ლურ კლი­მატ­ზე.

მეც­ნი­ე­რე­ბი ხაზს უს­ვა­მენ, რომ პლა­ნე­ტის „დაბ­ნე­ლე­ბა“ ახა­ლი სიგ­ნა­ლია კლი­მა­ტის ცვლი­ლე­ბის შე­სა­ხებ და მისი გა­გე­ბა სა­სი­ცო­ცხლოდ მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია, რათა მო­მავ­ლის­თვის ზუს­ტი პროგ­ნო­ზე­ბი გა­კეთ­დეს.

წყა­რო

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

უკვე დიდი ხა­ნია 2024 YR4-ის სა­ხე­ლით ცნო­ბი­ლი ას­ტე­რო­ი­დი მეც­ნი­ე­რე­ბის თვალ­თა­ხედ­ვის არე­ში აღარ ჩანს, თუმ­ცა მის ტრა­ექ­ტო­რი­ას მა­ინც აკ­ვირ­დე­ბი­ან.

შე­ნო­ბის ზო­მის ობი­ექ­ტი, რო­მე­ლიც თავ­და­პირ­ვე­ლად დე­და­მი­წას­თან შე­ჯა­ხე­ბის სა­შიშ­რო­ე­ბას წარ­მო­ად­გენ­და, ამ­ჟა­მად მზის გარ­შე­მო ბრუ­ნავს და ტე­ლეს­კო­პე­ბის­თვის მი­უწ­ვდო­მელ ად­გი­ლას მოძ­რა­ობს.

არ­სე­ბობ­და ვა­რა­უ­დი, რომ 2024 წლის ბო­ლოს აღ­მო­ჩე­ნი­ლი კოს­მო­სუ­რი ქვა ჩვენს პლა­ნე­ტას 2032 წლის 22 დე­კემ­ბრის­თვის შე­ე­ჯა­ხე­ბო­და. თუმ­ცა, მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, უფრო ზუს­ტი გა­ზომ­ვე­ბის წყა­ლო­ბით, მკვლევ­რებ­მა სა­ბო­ლო­ოდ შეძ­ლეს დე­და­მი­წას­თან შე­ჯა­ხე­ბის გა­მო­რი­ცხვა.

NASA-ს უახ­ლე­სი მო­ნა­ცე­მე­ბი მი­უ­თი­თებს, რომ YR4-ი 2032 წლის ბო­ლოს­თვის შე­საძ­ლოა მთვა­რეს შე­ე­ჯა­ხოს, რაც საფრ­თხე შე­უქ­მნის დე­და­მი­წა­საც.

თუ ას­ტე­რო­ი­დი მთვა­რეს შე­ე­ჯა­ხე­ბა, არ­სე­ბობს შე­საძ­ლებ­ლო­ბა, რომ ამ დროს საფრ­თხე შე­ექ­მნას ას­ტრო­ნავ­ტებს ან მთვა­რის ზე­და­პირ­ზე არ­სე­ბულ ინფრას­ტრუქ­ტუ­რას, ისე­ვე რო­გორც ჩვე­ნი პლა­ნე­ტის გარ­შე­მო მოძ­რავ თა­ნამ­გზავ­რებს, რომ­ლე­ბიც სა­სი­ცო­ცხლოდ მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნი სის­ტე­მე­ბის, მათ შო­რის ნა­ვი­გა­ცი­ი­სა და კო­მუ­ნი­კა­ცი­ე­ბის, შე­უ­ფერ­ხე­ბელ ფუნ­ქცი­ო­ნი­რე­ბა­ზეა და­მო­კი­დე­ბუ­ლი.

წი­ნას­წა­რი გა­მოთ­ვლე­ბი მი­უ­თი­თებს, რომ მთვა­რეს­თან შე­ჯა­ხე­ბა, სა­ვა­რა­უ­დოდ დე­და­მი­წი­დან ხი­ლულ მხა­რეს მოხ­დე­ბა.

მეც­ნი­ე­რე­ბის თქმით, შე­ჯა­ხე­ბამ შე­საძ­ლოა მთვა­რე­ზე კრა­ტე­რი შექ­მნას, რომ­ლის სი­გა­ნე, სა­ვა­რა­უ­დოდ, 1 კი­ლო­მეტ­რი იქ­ნე­ბა.

წყა­რო

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

ასტრონომებმა დედამიწიდან დაახლოებით 146 სინათლის წელიწადის მანძილზე პოტენციურად სიცოცხლისთვის ვარგისი პლანეტა აღმოაჩინეს, რომელსაც HD 137010 b დაარქვეს.

პლანეტა ზომით ძალიან ჰგავს დედამიწას და მასზე მხოლოდ 6%-ით დიდია. წელიწადი მასზე დაახლოებით 355 დღეს შეადგენს. HD 137010 b მზის მსგავსი ვარსკვლავის გარშემო ბრუნავს, რომელიც ჩვენს მზეზე შედარებით ცივი და მკრთალია. აქედან გამომდინარე, პლანეტის ზედაპირზე ტემპერატურა უფრო მეტად მარსისას ჰგავს და შესაძლოა -70 გრადუსზე დაბალიც იყოს.

ეს ყველაზე ახლო პლანეტა, რომელიც პოტენციურად ვარგისია სიცოცხლისთვის, თუმცა მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ტექნოლოგიების დღევანდელი განვითარების ფონზე, პლანეტამდე მიღწევას ათობით ათასი წელი დასჭირდება.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

ინფრაწითელმა კოსმოსურმა ტელესკოპმა „ჯეიმს უებმა“ ადრეულ სამყაროში ამჟამად ცნობილთაგან ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად მეტალიზებული და სუსტად ევოლუციონირებული გალაქტიკა LAP1-B აღმოაჩინა. ეს გალაქტიკა დიდი აფეთქებიდან 800 მილიონი წლის შემდეგ არსებობდა და მისი თვისებები მიუთითებს გარემოზე, რომელიც გამდიდრებულია სამყაროს ყველაზე პირველი ვარსკვლავების ნივთიერებებით. მეცნიერთა ვარაუდით, ეს ვარსკვლავები შესაძლოა კვლავ არსებობდნენ ამ გალაქტიკაში. კვლევის შედეგები ჟურნალში Nature გამოქვეყნდა.

კანაძავას უნივერსიტეტის ასტრონომთა ჯგუფმა, კიმიჰიკო ნაკაძიმას ხელმძღვანელობით, LAP1-B-ზე დაკვირვება „ჯეიმს უების“ ინსტრუმენტ NIRSpec-ის საშუალებით, 2024 წლის 4-5 ნოემბერს ჩატარებული ღრმა სპექტროსკოპიული მონაცემების საფუძველზე განახორციელა. გალაქტიკის წითელი წანაცვლება 6,625-ს შეადგენს. მისი დანახვა შესაძლებელი გახდა გრავიტაციული ლინზირების ეფექტის წყალობით, რომელსაც ჩვენსა და LAP1-B-ს შორის მდებარე გალაქტიკათა მასიური გროვა MACS J0416 ქმნის, რის შედეგადაც გალაქტიკის გამოსახულება თითქმის ასჯერ გაიზარდა.

გალაქტიკის უკიდურესად მკაცრი იონიზებადი გამოსხივების სპექტრი, მინიმალური ვარსკვლავური მასა და ქიმიურად ნაკლებად გამდიდრებული ვარსკვლავთშორისი გარემო მოწმობს, რომ ეს ობიექტი ევოლუციის უნიკალურ და ხანმოკლე ეტაპზე იმყოფება. LAP1-B წარმოადგენს იშვიათ და კრიტიკულად მნიშვნელოვან რგოლს „კოსმოსური განთიადის“ ეპოქიდან ადრეულ სამყაროში უკვე ჩამოყალიბებულ გალაქტიკებზე გადასვლის პროცესში, რის გამოც მასზე დაკვირვებები კვლავ გაგრძელდება.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

ირმის ნახტომში უცხო გალაქტიკის შესაძლო კვალი აღმოაჩინეს. მეცნიერებმა მიაგნეს 20 ვარსკვლავს, რომლებიც, შესაძლოა, მილიარდობით წლის წინ ირმის ნახტომის მიერ შთანთქმული უძველესი ჯუჯა გალაქტიკის ნარჩენები იყოს.

მკვლევრებმა, ჰერტფორდშირის უნივერსიტეტის პროფესორ ფედერიკო სესტიტოს ხელმძღვანელობით, შეისწავლეს ლითონებით ღარიბი ვარსკვლავების ჯგუფი, რომლებიც ქიმიურად ჰგვანან ერთმანეთს, თუმცა მკვეთრად განსხვავდებიან თავიანთ გარემოცვაში არსებული სხვა ვარსკვლავებისგან. ვინაიდან ისინი ირმის ნახტომის მთავარ დისკში მდებარეობენ, მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს ვარსკვლავები გალაქტიკამ ძალიან დიდი ხნის წინ შთანთქა.

კომპიუტერულმა მოდელირებამ აჩვენა, რომ ლითონებით ღარიბი ვარსკვლავები, სავარაუდოდ, „უძველესი სისტემის ნარჩენებია“. მეცნიერებმა მას სკანდინავიური მითოლოგიის ღმერთის პატივსაცემად „ლოკი“ უწოდეს.

ირმის ნახტომი დაახლოებით 13 მილიარდი წლისაა. მან თავისი ამჟამინდელი ზომა და ფორმა, მათ შორის, შედარებით პატარა გალაქტიკებისა და ვარსკვლავთგროვების შთანთქმის ხარჯზე მიიღო.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

ასტრონომებმა ისტორიაში სამყაროს ყველაზე დეტალური რუკა შეადგინეს. ისინი 5 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ ცას ბნელი ენერგიის სპექტროსკოპიული ინსტრუმენტის (DESI) მეშვეობით. მონაცემები მოიცავს 47 მილიონზე მეტ გალაქტიკასა და კვაზარს, რაც თითქმის 10-ჯერ აღემატება წინა რუკების მოცულობას, იუწყება New Scientist-ი.

არიზონაში, კიტ-პიკის ნაციონალურ ობსერვატორიაში დამონტაჟებულმა აღჭურვილობამ სკანირება 2021 წელს დაიწყო. თავდაპირველად მკვლევრები 34 მილიონი ობიექტის შესწავლას გეგმავდნენ, თუმცა ინსტრუმენტმა მოლოდინს გადააჭარბა. ზოგიერთი დაფიქსირებული გალაქტიკა უზარმაზარ მანძილზე იმყოფება.

„ჩემი კარიერის განმავლობაში ჩვენ მივყვებით მრუდს, სადაც ყოველ ათწლეულში რუკები 10-ჯერ იზრდება“, – აღნიშნა დევიდ შლეგელმა ბერკლის ლოურენსის სახელობის ეროვნული ლაბორატორიიდან. მისი თქმით, თუ ეს ტენდენცია შენარჩუნდება, 2061 წლისთვის 10 მილიარდი სინათლის წლის ფარგლებში არსებული ყოველი დაკვირვებადი გალაქტიკის ასახვა იქნება შესაძლებელი.

შექმნილი რუკა ცის 14 ათას კვადრატულ გრადუსს მოიცავს. გუნდი იმედოვნებს, რომ დაფარვის ზონას 17 ათასამდე გაზრდის. მთლიანი ცის ფართობი 41 ათას კვადრატულ გრადუსზე მეტია, თუმცა მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი დაფარულია კაშკაშა ახლომდებარე ობიექტებით, მაგალითად, ირმის ნახტომით.

სამუშაოს ძირითადი ეტაპი დასრულებულია, თუმცა ინფორმაციის ანალიზს კიდევ დაახლოებით ერთი წელი დასჭირდება. ამის შემდეგ ის სამეცნიერო საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი გახდება. თავად ინსტრუმენტი მონაცემების შეგროვებას მინიმუმ 2026 წლის ბოლომდე გააგრძელებს, ხოლო მოდერნიზაციის შემთხვევაში, შესაძლოა 2030-იან წლებამდეც იმუშაოს.

მიღებული ინფორმაცია საშუალებას მოგვცემს შევადაროთ გალაქტიკების განაწილება შორეულ წარსულსა და თანამედროვე ეპოქაში. ამან შესაძლოა ნათელი მოჰფინოს ბნელი ენერგიის ბუნებას, რომელიც სამყაროს დაახლოებით 70%-ს შეადგენს.

DESI-ს წინასწარი მონაცემები, რომლებიც 2024 წელს გამოქვეყნდა, მიუთითებს ბნელი ენერგიის შესაძლო შესუსტებაზე დროთა განმავლობაში. ეს ეწინააღმდეგება აქამდე არსებულ ვარაუდებს მისი მუდმივობის შესახებ. თუ შესუსტება დადასტურდება, ეს ეჭვქვეშ დააყენებს სტანდარტულ კოსმოლოგიურ მოდელს. DESI-ს სრული მონაცემთა ბაზა ამ ფენომენის დეტალური კვლევის შესაძლებლობას მოგვცემს.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

Artmemis 2-ის ეკიპაჟმა დედამიწისა და მთვარის პირველი ფოტოები გააზიარა, რომლებიც ხომალდ „ორიონის“ ბორტიდანაა გადაღებული. ასტრონავტებმა ასევე აჩვენეს, როგორ გადის მათი დღეები კოსმოსურ ხომალდზე.

„ორიონი“, რომლის ბორტზეც 4 ასტრონავტი – რიდ უაისმენი, ვიქტორ გლოვერი, კრისტინა კოხი და ჯერემი ჰანსენი იმყოფება მთვარისკენ 1 აპრილს აფრინდა. ეს მთვარისკენ მიმართული პირველი პილოტირებული ფრენაა 1972 წლის შემდეგ.

მისიის ფარგლებში „ორიონი“ მთვარეს ერთ წრეს შემოუვლის. ის დედამიწის თანამგზავრის ზედაპირიდან 7,5 ათასი კილომეტრის მანძილზე უნდა გაფრინდეს. ფრენის ხანგრძლივობა 10 დღეს შეადგენს. მისია მთვარეზე დაჯდომას არ ითვალისწინებს. მისიის მთავარი ამოცანა მთვარისკენ შემდეგი ფრენებისთვის ხომალდის სისტემების შემოწმებაა.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

NASA-ს მისიის, Artemis 2-ის ასტრონავტები მთვარის „გრავიტაციული გავლენის სფეროში“ შევიდნენ, სადაც მის მიზიდულობას კოსმოსურ ხომალდზე უფრო ძლიერი გავლენა აქვს, ვიდრე დედამიწისას.

ეკიპაჟმა ეს გადასვლა მისიის დაწყებიდან 4 დღის, 6 საათისა და 2 წუთის შემდეგ განახორციელა, როდესაც ისინი მთვარიდან დაახლოებით 62 800, ხოლო დედამიწიდან 373 400 კილომეტრით მოშორებით იმყოფებოდნენ. შემდეგი საკვანძო ეტაპი მოგვიანებით, ორშაბათს, მთვარის უკანა მხარეს გამგზავრება იქნება, რითაც ისინი კოსმოსში უფრო შორს შეაბიჯებენ, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ადამიანი მანამდე.

დედამიწის თანამგზავრთან „ორიონის“ გადაფრენა პირდაპირ ეთერში სხვადასხვა პლატფორმაზე გადაიცემა.

„ორიონი“, რომლის ბორტზეც 4 ასტრონავტი – რიდ უაისმენი, ვიქტორ გლოვერი, კრისტინა კოხი და ჯერემი ჰანსენი იმყოფება მთვარისკენ 1 აპრილს აფრინდა. ეს მთვარისკენ მიმართული პირველი პილოტირებული ფრენაა 1972 წლის შემდეგ.

მისიის ფარგლებში „ორიონი“ მთვარეს ერთ წრეს შემოუვლის. ის დედამიწის თანამგზავრის ზედაპირიდან 7,5 ათასი კილომეტრის მანძილზე უნდა გაფრინდეს. ფრენის ხანგრძლივობა 10 დღეს შეადგენს. მისია მთვარეზე დაჯდომას არ ითვალისწინებს. მისიის მთავარი ამოცანა მთვარისკენ შემდეგი ფრენებისთვის ხომალდის სისტემების შემოწმებაა.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”