კვლევები

სტენფორდის უნივერსიტეტის მკვლევრების თქმით ტვინის ერთ-ერთ უბანში გადაჭარბებული აქტივობა აუტისტური სპექტრის აშლილობასთან დაკავშირებულ ქცევებს იწვევს. ექსპერიმენტული მკურნალობის შედეგად ტვინში ეს აქტივობა დაითრგუნა და აუტიზმთან დაკავშირებული სიმპტომებიც გაქრა.

მეცნიერები ექსპერიმენტებს თაგვებზე ატარებდნენ და აქცენტს ძირითადად თალამუსის ბადისებრ ბირთვზე აკეთებდნენ. ესაა ტვინის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილი, რომელიც სენსორულ ინფორმაციას ამუშავებს და ტვინის სხვა უბნებში ანაწილებს. ექსპერტები ფიქრობენ, რომ ეს სტრუქტურა აუტიზმის მკურნალობაში მნიშვნელოვან როლს ითამაშებს.

ტვინის ამ უბანში ზედმეტი აქტივობის დასათრგუნად მეცნიერებმა პრეპარატები გამოიყენეს, რის შედეგადაც თაგვებში აუტიზმის მსგავსი სიმპტომები გაქრა. შემცირდა ეპილეფსიური შეტევებისადმი მიდრეკილება და სტიმულებზე გაძლიერებული მგრძნობელობა.

ასეთ პრეპარატებს ეპილეფსიის სამკურნალო საშუალებებად ქცევის პოტენციალიც აქვს, რაც გვანიშნებს, რომ აუტიზმის სპექტრის აშლილობისა და ეპილეფსიის გამომწვევი მექანიზმები შესაძლოა მსგავსი იყოს. ამ ფაქტით აიხსნება, თუ რატომ გვხვდება ხშირად ეს ორი მდგომარეობა ერთი და იგივე ადამიანში.

მეცნიერები დიდი ხანია ვარაუდობენ, რომ აუტიზმი თალამუსსა და ტვინის ქერქს უკავშირდება. ამის მიუხედავად, აქამდე არ ვიცოდით, თუ კონკრეტულად რა როლს ასრულებდა ამ პროცესში თალამუსის ბადისებრი ბირთვი.

ახალ კვლევაში ავტორებმა თაგვების ტვინის ამ რეგიონის ნერვული აქტივობა და ცხოველების ქცევა შეისწავლეს. იმ თაგვებში, რომლებსაც აუტიზმის მსგავსი გენეტიკური დაავადება ჰქონდათ თალამუსის ბადისებრი ბირთვიც განსაკუთრებით აქტიური იყო. გააქტიურება ხშირად მაშინ შეინიშნებოდა, როცა თაგვები სინათლის, ჰაერის ნაკადისა ან სხვა სტიმულების ზემოქმედებას განიცდიდნენ. ამ ბირთვის ზედმეტმა აქტივობამ თაგვებში კრუნჩხვები გამოიწვია.

აუტიზმის მქონე ადამიანებში ეპილეფსია გაცილებით ხშირად გვხვდება, ვიდრე დანარჩენ მოსახლეობაში. ამ კავშირის გამო მეცნიერებმა ახალი პრეპარატი, სახელად Z944, გამოცადეს, რომელსაც კრუნჩხვების საწინააღმდეგო მოქმედება აქვს. აღმოჩნდა, რომ ამ წამალმა აუტიზმის მქონე თაგვებში ქცევითი დარღვევები შეამცირა.

მიუხედავად იმისა, რომ შედეგები შთამბეჭდავია, უნდა გავითვალისწინოთ, რომ კვლევა ჯერჯერობით მხოლოდ თაგვებზე ჩატარდა და ადამიანებში ეფექტიანობა დამტკიცებული არ არის. Z944 და მსგავსი პრეპარატები მომავალში შეიძლება აუტიზმისა და ეპილეფსიის სიმპტომების შესამსუბუქებელ მნიშვნელოვან იარაღად გამოვიყენოთ.

მეცნიერები იმედოვნებენ, რომ ამ მეთოდების უფრო საფუძვლიანად შესწავლა ეფექტიან და მიზანმიმართულ მკურნალობას უზრუნველყოფს.

კვლევა ჟურნალ Science Advances-ში გამოქვეყნდა.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთადარბაზი,,დოქტრინა“

კატები ჩვენგან განსხვავებული ცხოველები არიან, მაგრამ ბევრი საერთოცაა — მაგალითად, ჯანმრთელობის პრობლემები. მათში დემენცია შეიძლება განვითარდეს, რომელიც სიმპტომატიკით ადამიანისასაც კი ჰგავს.

ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, რომ კატებში მსგავსი დარღვევების ნიშნები ვიცოდეთ, რათა მათ სათანადოდ დავეხმაროთ. სამეცნიერო ენაზე აღნიშნულ მდგომარეობას კატის კოგნიტიური დისფუნქციის სინდრომი ეწოდება. ის კოგნიტიური უნარების შესუსტებას გულისხმობს, რაც ასაკის მატებასთანაა დაკავშირებული.

ჩვენს ოთხფეხა მეგობრებში ეს ისეთი ქცევითი ცვლილებებით ვლინდება, რომლებსაც სხვა სამედიცინო ახსნა არ აქვს. მიიჩნევა, რომ ხნიერ კატებში დემენცია საკმაოდ გავრცელებულია. ერთ-ერთი კვლევის თანახმად, მათ მიერ შესწავლილი 15 წლამდე ასაკის ცხოველების ნახევარზე მეტს ამ პრობლემისთვის დამახასიათებელი სიმპტომები ჰქონდა და ზოგი საეჭვო ნიშანი 7 წლის ასაკშიც იჩენდა თავს.

მაინც როგორია ის ქცევითი ცვლილებები, რომლებსაც ყურადღება უნდა მივაქციოთ? ქვემოთ 8 მათგანს გაგაცნობთ:

უჩვეულო ვოკალიზაცია — კატამ, შესაძლოა ზედმეტად ხშირად იკნავლოს, მათ შორის ახალ სიტუაციებში მოხვედრისას (გავრცელებულია ღამე ხმამაღლა კნავილი);

შეცვლილი ურთიერთობები — ზოგჯერ დემენციის მქონე კატები ყურადღებას მეტად ითხოვენ ან, პირიქით, ნაკლებად შემოდიან კონტაქტში და, თითქოს, ნაცნობ ადამიანებს ვეღარ იხსენებენ;

ძილის ცვლილება — შესაძლოა, კატა ღამე მოუსვენრად იყოს და დღისით უფრო მეტი იძინოს;

არასწორ ადგილას მოსაქმება/მოშარდვა — ტუალეტთან დაკავშირებული ქცევის ცვლილებები სხვადასხვა მდგომარეობას შეიძლება მივაწეროთ. ამის მიუხედავად, როცა კატა სპეციალური ქვიშიანი ყუთის გარეთ ისაქმებს, ეს ხშირად დემენციის ნიშანია;

დეზორიენტაცია — ადამიანების მსგავსად, კატებშიც დემენციის დროს მოძრაობისას დაბნეულობა ვლინდება: კედლებთან შეჯახება, ობიექტებს შორის გაჭედვა, კარის არასწორ მხარეს მისვლა და სხვა;

აქტიურობის დონის შემცირება/მომატება — კოგნიტიური პრობლემების მქონე კატები ხშირად ჩვეულებრივზე მეტად აქტიურობენ ან პასიურობენ. მაგალითად, შესაძლოა, ნაკლები ითამაშონ, თავიანთი სხეულის გასუფთავებასაც უკლონ და ა.შ;

შფოთვა — თუ კონკრეტულ სიტუაციაში ადრე კატა თავს კომფორტულად გრძნობდა, ახლა კი შფოთავს, შეიძლება საქმე დემენციასთან გვქონდეს. ეს სხვადასხვა ობიექტის ქვეშ ან მაღლა დამალვით გამოიხატება ხოლმე;

დასწავლის შეფერხება — ამ დროს კატა ისეთ დავალებებს ვეღარ ასრულებს, რომლებიც უკვე დამახსოვრებული ჰქონდა (საჭმლის ჯამის ვერპოვნა, ახლის სწავლის გაძნელება).

გასათვალისწინებელია, რომ კატებში დემენციის სიმპტომები სხვა დაავადებებისას შეიძლება დაემთხვეს, როგორიც ართრიტი და თირკმლის პრობლემაა. შესაბამისად, საეჭვო სიმპტომების აღმოჩენისას დიაგნოზს თავად ნუ დასვამთ, არამედ ოთხფეხა მეგობარი სპეციალისტთან მიიყვანეთ, რათა ჯანმრთელობის რაიმე გართულება არ გამოგრჩეთ.

სამწუხაროდ, კატების დემენცია კარგად არაა შესწავლილი. პრევენციისა და მკურნალობის შესახებ მონაცემები ძირითადად ადამიანებსა და ძაღლებზე ჩატარებული კვლევებიდანაა, მაგრამ ერთი რამ დაზუსტებით ვიცით — დემენცია არ იკურნება. ამის მიუხედავად, არსებობს საშუალებები, რომელთა დახმარებითაც დაავადების გავლენის შემცირება შეგვიძლია.

კატებში გარემოსთან დაკავშირებული ზოგიერთი ფაქტორის ცვლილება მათი სტიმულირებისთვის, ტვინის გააქტიურებისთვისა და ნერვული უჯრედების ზრდისთვის ეფექტიანია. მანამდე კი დემენციის სიმწვავე უნდა გაითვალისწინოთ.

ჯანმრთელ ან მცირე დარღვევების მქონე კატებში თამაშის ინიციირება ან ინტერაქტიური სათამაშოებით ნადირობის მსგავსი ქცევის წახალისება კოგნიტიური დისფუნქციის პროგრესირებას ანელებს. უფრო მძიმე მდგომარეობის ცხოველებში ასეთი ცვლილებები დაბნეულობისა და შფოთვის მიზეზი შეიძლება გახდეს და სიმპტომები გააუარესოს.

რაც შეეხება კვებას, ტვინში ანთების შესამცირებლად რაციონში ანტიოქსიდანტებისა და ცხიმოვანი მჟავების დანამატების შეტანა შედეგიანია. აქაც პრობლემა ისევ კვლევებია, რადგან ამ მხრივაც მხოლოდ ძაღლებისთვის განკუთვნილი პროდუქტებია შესწავლილი. კატებს, რა თქმა უნდა, მათთვის შექმნილი დანამატები უნდა მისცეთ.

დაიმახსოვრეთ, რომ პრობლემის ადრეული იდენტიფიცირება მასთან უკეთ გამკლავებაში დაგეხმარებათ.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი,,დოქტრინა“

 ახალი კვლევის თანახმად, დახურულ სივრცეში ყოველდღიურად მიკროპლასტმასების 70 ათასზე მეტ ნაწილაკს შევისუნთქავთ – იმაზე ბევრად მეტს, ვიდრე აქამდე მიიჩნეოდა. მეტიც, ამ ნაწილაკების უმრავლესობა საკმარისად პატარაა, რომ ჩვენი ფილტვების ღრმა ქსოვილებში შეაღწიოს, ამის რისკები კი ბუნდოვანია.

პლასტმასით დაბინძურება ერთ-ერთი უდიდესი ეკოლოგიური პრობლემაა. მისი მიკროსკოპული ზომის ნაწილაკები, მიკროპლასტმასები, უკვე ყველგანაა: წყალში, ტვინში, პლაცენტასა და სათესლე ქსოვილებშიც კი. მიკროპლასტმასები სხეულში არამხოლოდ საკვებიდან, არამედ ჰაერიდანაც კი ხვდება შესუნთქვის გზით.

ტულუზის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა ახლახან კვლევა ჩაატარეს და დაითვალეს, რა რაოდენობის პლასტმასას შეიძლება შევისუნთქავდეთ ყოველდღიურად. მკვლევრებმა საკუთარი ბინებიდან და მანქანებიდან 16 ნიმუში აიღეს. მიკროპლასტმასების კონცენტრაციის შესაფასებლად სინჯები სპეციალური ტექნიკით, რამანის სპექტროსკოპიით, შეისწავლეს.

ბინის ჰაერის ნიმუშებში მიკროპლასტმასების საშუალო კონცენტრაცია ცალკეულ კუბურ მეტრზე 528 ნაწილაკი აღმოჩნდა; მანქანებებში თითო კუბურ მეტრზე ეს რაოდენობა 2 238 ნაწილაკი იყო. ამ მიკროპლასტმასების 94% სიგანეში 10 მიკრომეტრზე პატარა აღმოჩნდა — საკმარისად პატარა იმისთვის, რომ ჩასუნთქვისას ფილტვის ქსოვილებში ღრმად შეაღწიოს.

ამ და სხვა კვლევის საფუძველზე მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ ამ გარემოებიდან ზრდასრულები დღეში მიკროპლასტმასის დაახლოებით 71 ათას ნაწილაკს შევისუნთქავთ. აქედან 68 ათასი 10 მიკრომეტრზე პატარა ზომისაა.

“ჩვენ მიერ აღმოჩენილი კონცენტრაცია იმაზე 100-ჯერ მაღალია, ვიდრე აქამდე იყო პროგნოზირებული გარკვეული ფაქტების საფუძველზე იყო”, — წერენ ნაშრომის ავტორები — “ადამიანები დროის 90%-ს დახურულ შენონებში ატარებენ, იქნება ეს სახლი, სამსახური, მაღაზია თუ ტრანსპორტი. მთელი ამ დროის განმავლობაში ისინი მიკროპლასტმასებს ისე შეისუნთქავენ, რომ ამას ვერც კი იაზრებენ”.

ჯერჯერობით ბუნდოვანია, როგორ მოქმედებს მიკროპლასტმასები ჯანმრთელობაზე სხეულში მოხვედრისას — მეცნიერთა საფუძვლიანი ეჭვით, დადებითად ნამდვილად არა. ახალი კვლევები აჩვენებს, რომ ეს ნაწილაკები შეიძლება კონკრეტული ტიპის სიმსივნეების, რეპროდუქციული პრობლემების, ინსულტისა და სხვა დარღვევებისრისკებს ზრდიდეს.

ჯანმრთელობაზე მიკროპლასტმასების გავლენის შესასწავლად დამატებითი კვლევებია საჭირო. მნიშვნელოვანია იმის გარკვევაც, თუ როგორ უნდა შევამციროთ გარემოში ამ ნაწილაკების რაოდენობა. ამასთანავე, კვლევა საფრანგეთში ჩატარდა, ამ შედეგებს კი საქართველოზე ვერ განვაზოგადებთ.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი ,,დოქტრინა“

მკვლევრებმა მკაფიო მტკიცებულებას მიაგნეს, რომ ადამიანის ტვინს ახალი ნეირონების წარმოქმნა ზრდასრულობისასაც შეუძლია. ამ პროცესს ნეიროგენეზი ეწოდება და ჰიპოკამპუსში მიმდინარეობს. ეს ის ნაწილია, რომელიც სწავლაზე, მახსოვრობასა და ემოციებზეა პასუხისმგებელი.

“მოკლედ რომ ვთქვათ, ჩვენი კვლევა ხანგრძლივ დისკუსიას საბოლოოდ ასრულებს. ახლა უკვე ვიცით, რომ ზრდასრულის ტვინს ახალი ნეირონების წარმოქმნა შეუძლია”, — ამბობს კვლევის თანაავტორი, მართა პატერლინი.

სხვა სპეციალისტებიც თანხმდებიან, რომ ეს კვლევა ზრდასრულ ასაკში ნეიროგენეზის არსებობას ამტკიცებს. ბერკის ნევროლოგიური ინსტიტუტის დირექტორმა რაჯივ რატანმა განაცხადა, რომ ერთი კვლევა შესაძლოა, საკმარისი არ იყოს. მიუხედავად ამისა, ეს შედეგები აჩვენებს, რომ ზრდასრული ადამიანის ტვინში ახალი ნეირონების წინამორბედი ღეროვანი უჯრედები არსებობს და მრავლდება.

“ეს აღმოჩენა კლინიკურ ნეირომეცნიერებას ახალ გზებს უხსნის”, — დაამატა მან.

1960-იანი წლებიდან მეცნიერებმა იცოდნენ, რომ თაგვებში, ვირთხებსა და პრიმატების ზოგ სახეობაში ტვინის ახალი უჯრედები მთელი ცხოვრების განმავლობაში წარმოიქმნება. ზრდასრული ადამიანებისგან ხარისხიანი ნიმუშების მიღება დიდი სირთულეა.

“ადამიანური ქსოვილი ოპერაციებიდან ან ავტოფსიიდან გვაქვს. მისი დამუშავების პირობები ხშირად ახალი უჯრედების აღმოჩენას ართულებს. ახალი ტექნოლოგიების წყალობით ეს პრობლემაც მოგვარდა”, — ამბობს პატერლინი.

მკვლევრებმა 24 ადამიანისგან ჰიპოკამპუსის 400 000-ზე მეტი უჯრედის ბირთვი შეისწავლეს. დამატებით 10 ტვინს სხვადასხვა მეთოდით ანალიზი ჩაუტარეს. ორგანოები 0-დან 78 წლამდე ადამიანების იყო.

გამოსახულების ორ უახლეს მეთოდზე დაყრდნობით, მათ შეძლეს, დაედგინათ, ახალი უჯრედები სად იყო. მათ გამრავლებისთვის საჭირო უჯრედები ზრდასრულთა ტვინშიც აღმოაჩინეს. ისინი ზუსტად იმ ადგილებში იყო, სადაც ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში ღეროვანი უჯრედები იპოვეს.

“ეს უჯრედები მხოლოდ ჩვილებსა და ბავშვებში კი არ ვიპოვეთ, ისინი მოზარდებსა და ზრდასრულებშიც დაფიქსირდა”, — ამბობს მეცნიერი — “მათ შორის ღეროვანი უჯრედები ვნახეთ, რომლებსაც თვითგანახლება და სხვა ნერვული უჯრედების წარმოქმნა შეუძლია”.

მკვლევრებმა ფლუორესცენცილი ნიშნები გამოიყენეს, რომ მიმდინარე უჯრედების გაყოფა დაენახათ. შემდეგ მათ მანქანური სწავლების ალგორითმი შეიმუშავეს, რომელმაც განსაზღვრა, რომლები გარდაიქმნებოდა ნეიროგენეზურ ღეროვან უჯრედებად.

ბავშვების ტვინებში მეტი ახალი უჯრედი წარმოიქმნებოდა, ვიდრე მოზარდებსა და ზრდასრულებში. ეს მოსალოდნელიც იყო. ზრდასრულებში ჩატარებული ანალიზით, ერთ-ერთმა ტექნიკამ 14 ტვინიდან 9-ში ახალი უჯრედები აჩვენა, ხოლო მეორემ — 10-დან ყველა შემთხვევაში.

“შემდგომი კვლევებით დავადგენთ, იყო თუ არა ზრდასრულების ტვინში ნეიროგენეზი რაიმე ნევროლოგიური მდგომარეობით გამოწვეული”, — აღნიშნა ექიმმა ტეილორ კიმბერლიმ, რომელიც მასაჩუსეტსის საავადმყოფოს ხელმძღვანელია — “ახლა, როცა ამ უჯრედების იდენტიფიცირება შეგვიძლია, მათზე დაკვირვებასაც მოვახერხებთ. შემდეგ შევისწავლით, მათი არსებობა სხვადასხვა დაავადებაზე როგორ მოქმედებს. სამკურნალო მეთოდები ჯერ არ გვაქვს. მიუხედავად ამისა, ის ფაქტი, რომ ზრდასრულ ტვინს შეუძლია, ახალი ნეირონების წარმოქმნა, ჩვენს წარმოდგენას სწავლაზე, დაზიანებებისგან აღდგენასა და ნეიროპლასტიურობის პოტენციალზე მთლიანად ცვლის”.

კვლევა გამოცემაში Science გამოქვეყნდა, რომლის თარგმანი on.ge-მ მოამზადა

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”