კვლევები

ღამით ყველის მიღებასა და სიზმრებს შორის, ერთი შეხედვით, კავშირი არ უნდა იყოს. ამის მიუხედავად, ზოგი ადამიანი მეორის მიზეზად სწორედ პირველს ასახელებს, მაგრამ ეს საკითხი მეცნიერულად ნაკლებადაა შესწავლილი.

მონრეალის უნივერსიტეტში მომუშავე ტორ ნიელსენმა თავის გუნდთან ერთად ამ ორი ფაქტორის ურთიერთდამოკიდებულების გამოკვლევა გადაწყვიტა. მათ ფსიქოლოგიის მიმართულების 1082 სტუდენტს ონლაინ გამოკითხვა ჩაუტარეს, რომელიც მათ კვებით ჩვევებს, ძილის ხარისხსა და სიზმრებს, განსაკუთრებით კოშმარებს, ეხებოდა. ასევე, მონაწილეებს უნდა შეეფასებინათ, როგორ მოქმედებს მათ ძილსა და სიზმრებზე კონკრეტული საკვები ან ჭამის დრო.

სტუდენტების მხოლოდ 5.5% ფიქრობდა, რომ საკვების ტიპსა და მისი მიღების დროს სიზმრებზე გავლენა არ ჰქონდა. დანარჩენმა მონაწილეებმა ძილის ცვლილებებთან რძის პროდუქტების ან ტკბილეულის გვიან ჭამა დააკავშირეს. მათი 31% კოშმარებს დესერტებს აბრალებდა, ხოლო 22% — რძის პროდუქტებს.

მეცნიერებმა მჭიდრო ასოციაცია გამოავლინეს ლაქტოზის აუტანლობას/საკვების მიმართ ალერგიებს, კოშმარებსა და ცუდი ხარისხის ძილს შორისაც. სავარაუდო მიზეზი ისაა, რომ ამ დროს საჭმლის მომნელებელ სისტემაში აირები გროვდება და ტკივილს იწვევს, რაც ძილს არღვევს. აქედან ასკვნიან, რომ რაციონის შერჩევისას მსგავსი პრობლემების გათვალისწინება, შესაძლოა, უკეთესად გამოძინებაში დაგვეხმაროს.

“კოშმარები უფრო შემაწუხებელი იმ ადამიანებშია, რომელთაც ლაქტოზის აუტანლობა, კუჭ-ნაწლავის მწვავე პრობლემები და ძილის დარღვევა აქვთ. ეს ლოგიკურიცაა, რადგან ვიცით, რომ სხეულებრივ შეგრძნებებს სიზმრებზე ზემოქმედება შეუძლია. კოშმარები ძალიან დამაზიანებელია — განსაკუთრებით კი მაშინ, როცა ისინი ხშირია, რადგან ამის გამო ადამიანს დისფორიულ მდგომარეობაში ეღვიძება. შესაძლებელია, შედეგად ძილის არიდების ჩვევებიც ჩამოყალიბდეს. ორივე ასეთი სიმპტომი მშვიდ ძილში გვიშლის ხელს”, — აცხადებს ტორ ნიელსენი.

ავტორები ამბობენ, რომ არაჯანსაღად კვება და გვიან ჭამა ძლიერ კოშმარებთან ასოცირდება და სიზმრების გახსენებასაც ართულებს. ჯანსაღი პროდუქტების მიღებასა და გვიან ჭამისგან თავის შეკავებას ამის საპირისპირო ეფექტი აქვს.

მიუხედავად იმისა, რომ კვლევაში ეს კავშირები გამოიკვეთა, ის მაინც კითხვარებზე მონაწილეთა პასუხებს ემყარება და რაიმე რეალურ მექანიზმს არ ავლენს. მეცნიერების თქმით, მეტის გასაგებად უფრო ბევრი ადამიანის შესწავლაა საჭირო, რომლებიც სხვადასხვა ასაკობრივ კატეგორიაში იქნებიან. ასევე, სამომავლო კვლევისთვის განიხილავენ, რომ ადამიანთა ერთ ნაწილს ღამით ყველი მიაღებინონ, მეორე კი კონტროლ ჯგუფი იყოს და სხვა პროდუქტს იღებდეს. ეს იმის დადგენაში დაგვეხმარება, მართლაც იწვევს თუ არა კოშმარებს ყველი და სხვა მსგავსი საკვები.

წყარო

ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა თაგვებზე ჩატარებული კვლევის შედეგად ტვინში ევოლუციურად უძველესი ნეირონები აღმოაჩინეს, რომლებიც, მათი შეფასებით, ყურადღების კონცენტრაციისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ მსგავსი ნეირონები შესაძლოა ადამიანის ტვინშიც არსებობდეს.

კვლევა შერჩევითი სივრცული ყურადღების მექანიზმს შეეხებოდა. ეს არის უნარი, რომლის საშუალებითაც ტვინი გარემოში ყველაზე მნიშვნელოვან ინფორმაციას არჩევს, ხოლო დანარჩენ გამღიზიანებლებს დროებით უგულებელყოფს. სწორედ ამ მექანიზმის დარღვევაა დამახასიათებელი ისეთი მდგომარეობებისთვის, როგორიცაა ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის სინდრომი (ADHD) და შიზოფრენია.

ექსპერიმენტის ფარგლებში თაგვებს სპეციალური დავალება მისცეს — მათ ეკრანზე გამოსახულ მთავარ სიმბოლოზე უნდა გაემახვილებინათ ყურადღება და დანარჩენი გამოსახულებები უგულებელეყოთ. სწორი პასუხის შემთხვევაში ჯილდოს იღებდნენ.

მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ თაგვები ამ დავალებას წარმატებით ასრულებდნენ, თუმცა მას შემდეგ, რაც სპეციალური ვირუსის დახმარებით აღმოჩენილი ნეირონების აქტივობა დროებით შეამცირეს, ცხოველებმა ყურადღების კონცენტრაციის უნარი მნიშვნელოვნად დაკარგეს და ვეღარ არჩევდნენ, რომელი ინფორმაცია იყო მნიშვნელოვანი.

აღმოჩენილი ნეირონები თავის ტვინის ღეროში მდებარეობს და ნეირომედიატორ GABA-ს იყენებს. ისინი მონაწილეობენ შუა ტვინის ზედა ბორცვის მუშაობის რეგულაციაში — უბნის, რომელიც ვიზუალური და სხვა სენსორული ინფორმაციის დამუშავებასა და გარემოში ორიენტაციას უზრუნველყოფს.

აქამდე მეცნიერები მიიჩნევდნენ, რომ შერჩევითი სივრცული ყურადღება მხოლოდ ტვინის შედარებით ახალ, ქერქოვან უბნებთან იყო დაკავშირებული. ახალი კვლევა კი აჩვენებს, რომ ამ პროცესში შესაძლოა ბევრად უფრო ძველი, ევოლუციურად უძველესი ნერვული სტრუქტურებიც მონაწილეობდეს.

მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ აღმოჩენის ადამიანებზე გავრცელების დასადასტურებლად დამატებითი კვლევებია საჭირო. მათი თქმით, თუ მსგავსი ნეირონები ადამიანის ტვინშიც დადასტურდება, ეს შესაძლოა მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდეს ADHD-ისა და სხვა ნეიროფსიქიატრიული დარღვევების უკეთ შესწავლისა და მკურნალობის მიმართულებით.

სხეულის იმუნური სისტემის წევრ მცველთა არმიაში თითოეულს საკუთარი სამიზნე ჰყავს, რომელსაც მეთვალყურეობს.

როგორც კი შემოჭრილი ის უცხო სხეულის ან ინფიცირებული უჯრედის მარკერს შენიშნავს, იწყებს თავდასხმას ან დასახმარებლად სხვა უჯრედებს უხმობს — ხდება იმუნური პასუხის მობილიზება.

თუმცა, ცოტა ხნის წინ მკვლევრებმა რაღაც მოულოდნელი აღმოაჩინეს იმუნური სისტემის მიერ კიბოსთან ბრძოლის შესახებ, რაც თავდაყირა აყენებს ჩვენს დიდი ხნის შეხედულებას იმის შესახებ, თუ რომელ სამიზნეებს ესხმიან თავს სხვადასხვა იმუნური უჯრედები.

აღმოჩენის არსი მდგომარეობს მზაკვრულ ხრიკში, რომელსაც კიბოს უჯრედები ზოგჯერ იყენებენ ჩვენი ბუნებრივი თავდაცვის სისტემისთვის გვერდის ასავლელად — ისინი არსებითად მალავენ თავიანთ საიდენტიფიკაციო სამკერდე ნიშნებს, რომლებსაც ჰისტოშეთავსებულობის ძირითადი კომპლექსი (MHC) ეწოდება.

ასეთი მოტყუება კიბოს უჯრედებს ეხმარება, რომ ისინი ვერ დააფიქსიროს ციტოტოქსიკურმა T-ლიმფოციტებმა (CD8+ T cells) — იმუნური სისტემის გამანადგურებელი ტიპის უჯრედებმა, რომლებსაც „მკვლელ“ T-ლიმფოციტებსაც უწოდებენ.

თუმცა, ამ ახალი აღმოჩენით, მეცნიერები მიხვდნენ, რომ კიბოს უჯრედები უფრო მოწყვლადი ხდება იმ სხვა იმუნური უჯრედების მიმართ, რომლებიც აქამდე მეორად დამხმარე რაზმად ითვლებოდა — ესენია CD4+ T-ლიმფოციტები , ანუ „დამხმარე“ T-ლიმფოციტები.

მიჩიგანის უნივერსიტეტისა და ბეილორის სამედიცინო კოლეჯის მკვლევართა მიერ გაკეთებული ეს აღმოჩენა ეჭვქვეშ აყენებს იმუნოლოგიაში ათელწულების განმავლობაში მიმდინარე კვლევებს და შეიძლება კიბოს მიღმაც ჰქონდეს გავლენა.

„ჩვენს ნაშრომს, თუ შემდომში დადასტურდება, გავლენა ექნება T-ლიმფოციტებით განპირობებულ იმუნურ რეაგირებაზე კიბოსა და ტრანსპლანტოლოგიის მიღმაც“, — ამბობს აშშ-ის ბეილორის სამედიცინო კოლეჯის იმუნოლოგი პავან რედი.

არსებობს ჰისტოშეთავსებულობის ძირითადი კომპლექსის (MHC) ორი ძირითადი კლასი. I კლასის ნიშნების შესახებ ყველა ბირთვიანი უჯრედი (გარდა სისხლის წითელი უჯრედებისა) იუწყება, რათა იმუნურ სისტემას აცნობოს, ვინ არიან ისინი და რას საქმიანობენ.

II კლასი ოდნავ განსხვავებულია — ისინი კონკრეტულად იმუნური სისტემის მზვერავების, მაკროფაგების მიერ არის გამოხატული, როგორც გაფრთხილებები T-ლიმფოციტებისთვის სხეულში პოტენციურად საზიანო მასალის არსებობის შესახებ.

აქამდე მიიჩნეოდა, რომ საეჭვო MHC I მარკერების მქონე უჯრედებზე ნადირობდნენ CD8+ T-ლიმფოციტები, MHC II-ით მონიშნულ უჯრედებს კი CD4+ T-ლიმფოციტები ანადგურებდნენ.

თაგვებზე ასევე შეისწავლეს ტრანსპლანტანტი მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადება (GVHD) — მდგომარეობა, როცა დონორისგან გადანერგილი ღეროვანი უჯრედები შეცდომით ესხმიან თავს სხეულის ჯანმრთელ ქსოვილებს. როცა ამ თაგვებში MHC I სანიშნეები არ იყო, CD4+ T-ლიმფოციტებს მაინც შეეძლოთ სამიზნე ნაწლავის უჯრედების განადგურება, რაც ხსნის, თუ როგორ შეიძლება დონორის იმუნურმა უჯრედებმა დააზიანონ ნაწლავები.

მკვლევრებმა გამოავლინეს, როგორ ასრულებენ CD4+ T-ლიმფოციტებ თავიანთ სამუშაოს ამ სცენარებში — იყენებენ პროცესს, სახელად ფეროპტოზი, რომელშიც უჯრედები იღუპებიან რკინა-დამოკიდებული დაპროგრამებული უჯრედული სიკვდილის ფორმით.

„ამჯერად ჩვენ დავადგინეთ, რომ ფეროპტოზი არის კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ტრანსპლანტანტი მასპინძლის წინააღმდეგ დაავადების სიმძიმის ხელშემწყობი ფაქტორი. მომავალ კვლევებში უნდა დადგინდეს, ხელს უწყობს თუ არა ფეროპტოზი სხვა სამიზნე ორგანოების დაზიანებას“, — წერენ მკვლევრები.

ვინაიდან ეს აღმოჩენა სრულიად ახალია, ჯერ კიდევ ბევრი რამაა გასაკეთებელი, რათა დადასტურდეს, რომ ის ზუსტად ისე მუშაობს, როგორც ამას მკვლევრები გვთავაზობენ, მაგრამ, მომავალში, ეს ცოდნა შესაძლოა ჩვენს სასარგებლოდ გამოვიყენოთ კიბოს მკურნალობის მეთოდების შემუშავებაში… სრულად

გერმანელმა მეცნიერებმა ტვინის სიმსივნის საწინააღმდეგო პერსპექტიული ვაქცინა გამოცადეს. კვლევა კიბოს კვლევის გერმანული ცენტრის, მანჰაიმის საუნივერსიტეტო სამედიცინო ცენტრის, ჰაიდელბერგის საუნივერსიტეტო კლინიკისა და სხვა სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების მეცნიერებმა ჩაატარეს.

მასში მონაწილე 33 პაციენტიდან 66% რვა წლის შემდეგაც ცოცხალი იყო, მონაწილეთა 42%-ში კი სიმსივნის ზრდა აღარ განახლებულა.

ტვინის კიბოსთან ბრძოლაში ეს საკმაოდ იმედისმომცემი შედეგებია. როგორც წესი, პაციენტები ქიმიოთერაპიასა და სხივურ თერაპიას გადიან, თუმცა ამის მიუხედავად, აგრესიული სიმსივნის მქონე ადამიანები დიაგნოზის დასმიდან ხშირად 5 წელზე მეტს ვერ ცოცხლობენ. კვლევის ერთ-ერთმა წამყვანმა ავტორმა, მანჰაიმის საუნივერსიტეტო სამედიცინო ცენტრის ნევროლოგიის განყოფილების დირექტორმა, მიხაელ პლატენმა განსაკუთრებით გაუსვა ხაზი იმ ფაქტს, რომ პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილში სიმსივნეს ასეთი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ზრდა აღარ განუახლებია.

აღნიშნული ვაქცინა პაციენტის იმუნურ სისტემას წვრთნის, რათა მან დამოუკიდებლად შეძლოს სიმსივნესთან ბრძოლა.

სიმსუქნის დონე უფრო მაღალია იმ ქვეყნებში, სადაც სამუშაო ცვლები ხანგრძლივია, ხოლო სამუშაო დღეების რაოდენობა – დიდი. როგორც გამოცემა The Guardian-ი წერს, ამ დასკვნამდე მივიდა საერთაშორისო მეცნიერთა ჯგუფი კვლევის საფუძველზე, რომელიც მათ სტამბოლში გამართულ სიმსუქნის ევროპულ კონგრესზე წარადგინეს.

წონის მატების ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი სპორტისთვის დროის ნაკლებობა და სტრესია. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) 33 ქვეყნის მონაცემების ანალიზით (1990-დან 2022 წლამდე პერიოდში), მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ წლიური სამუშაო დროის 1%-ით შემცირება სიმსუქნის 0,16%-ით კლებასთან არის დაკავშირებული.

კვლევის თანაავტორმა, კვინსლენდის უნივერსიტეტის დოქტორმა პრადეპა კორალე-გედარამ განმარტა, რომ სტრესი ზრდის კორტიზოლის დონეს, რაც ცხიმის დაგროვებას უწყობს ხელს. „როდესაც ცხოვრება დაბალანსებულია, ადამიანები ნაკლებად განიცდიან სტრესს, უფრო ხშირად ირჩევენ ჯანსაღ საკვებს და ცხოვრების აქტიურ წესს“, – აღნიშნა მან.

მეცნიერები განმარტავენ, რომ კვლევა პირდაპირ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირს არ ამტკიცებს, რადგან შედეგზე გავლენა აქვს ქვეყნებს შორის შემოსავლების დონის განსხვავებასაც. თუმცა, კვლევის შედეგებმა გააძლიერა დიდი ბრიტანეთის კამპანია ოთხდღიანი სამუშაო კვირის დასამკვიდრებლად.

ფონდ 4 Day Week Foundation-ის ხელმძღვანელმა, ჯეიმს რივზმა განაცხადა, რომ სამუშაო კვირის შემცირებას ხელფასის შენარჩუნებით „შეუძლია მკვეთრად შეამციროს სიმსუქნის დონე“, რადგან ადამიანებს მეტი დრო დარჩებათ ჯანსაღი ჩვევებისთვის. რივზი ამტკიცებს, რომ ხუთდღიანი მოდელი „მოძველებულია და განახლებას საჭიროებს“.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის (UCL) ახალი კვლევის თანახმად, ხელოვნებასა და კულტურულ აქტივობებში რეგულარული მონაწილეობა ბიოლოგიური დაბერების პროცესს აფერხებს. 3 500-ზე მეტი ზრდასრული ადამიანის მონაცემების ანალიზმა აჩვენა, რომ მათ, ვინც კვირაში ერთხელ მაინც პოულობდა დროს კულტურული დასვენებისთვის, დაბერების ტემპი 4%-ით უფრო ნელი ჰქონდათ, ვიდრე მათ, ვინც მსგავს აქტივობებში იშვიათად ერთვებოდა.

მკვლევრების განცხადებით, ხელოვნების გავლენა ბიოლოგიურ ასაკზე რეგულარული ვარჯიშის ეფექტის მსგავსია. კვლევაში გამოყენებული „ეპიგენეტიკური საათების“ (ინსტრუმენტები, რომლებიც კითხულობენ დნმ-ზე არსებულ ქიმიურ მოცემულობებს, რათა შეაფასონ, რა სიჩქარით ბერდება ორგანიზმი) მეშვეობით დადგინდა, რომ ხელოვნებით დაკავებულ ადამიანებს უფრო ახალგაზრდა ბიოლოგიური ასაკი აქვთ. მაგალითად, PhenoAge-ის ტესტის მიხედვით, კვირაში ერთხელ კულტურული აქტივობით დაკავებული პირები ბიოლოგიურ დონეზე საშუალოდ ერთი წლით უფრო ახალგაზრდებად გამოიყურებოდნენ.

მეცნიერები განმარტავენ, რომ ხელოვნება ამცირებს სტრესს, ანთებით პროცესებს და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს. კვლევის ავტორების, დეიზი ფანკორტისა და ფეიფეი ბუს თქმით, ეფექტი განსაკუთრებით ძლიერია 40 წელს გადაცილებულ ადამიანებში. მათივე თქმით, რაც უფრო მრავალფეროვანია აქტივობები – იქნება ეს გალერეის სტუმრობა, გუნდში სიმღერა თუ კერამიკის კლასი, მით უფრო მეტია ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო „ინგრედიენტი“.

მიუხედავად იმისა, რომ ფიზიკური აქტივობა კვლავ რჩება ჯანსაღი დაბერების ერთ-ერთ მთავარ პირობად, ეს კვლევა ადასტურებს, რომ კულტურული ჩართულობაც ჯანმრთელობის ხელშემწყობ ქცევად უნდა იყოს აღიარებული.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”

ხელოვნური ინტელექტის ბაზაზე მომუშავე პოპულარული ჩატბოტები სამედიცინო მოთხოვნებზე ხშირად მცდარ პასუხებს აგენერირებენ. სამეცნიერო ჟურნალ BMJ Open-ში გამოქვეყნებული მონაცემების თანახმად, უზუსტო პასუხების წილი 50%-ს უახლოვდება.ვმმკ,,,ნმ

კვლევის ფარგლებში ექსპერტებმა გააანალიზეს Gemini-ს, DeepSeek-ის, Meta AI-ს, ChatGPT-სა და Grok-ის მუშაობა. თითოეულ მათგანს დაუსვეს ათ-ათი კითხვა ონკოლოგიის, ვაქცინაციის, ღეროვანი უჯრედების, კვებისა და ფიზიკური აქტივობის შესახებ. მიღებული პასუხები შესაფასებლად გადაეცათ მეცნიერებს აშშ-დან, კანადიდან და დიდი ბრიტანეთიდან.

შედეგებმა აჩვენა, რომ პასუხების თითქმის ნახევარი (49,6%) ფაქტობრივ დამახინჯებებს შეიცავდა. მათგან 30% ნაწილობრივ უზუსტოდ იყო მიჩნეული, ხოლო 19% – მნიშვნელოვანი შეცდომების შემცველად.

პასუხების საერთო ხარისხი სხვადასხვა მოდელში მსგავსი იყო, თუმცა Grok-მა ყველაზე ცუდი მაჩვენებლები აჩვენა – მან ყველაზე მეტი უხეში შეცდომა დაუშვა.

ხელოვნური ინტელექტი ყველაზე სანდოდ ვაქცინაციასა და კიბოსთან დაკავშირებულ კითხვებს პასუხობდა. ყველაზე ცუდად კი ნეიროქსელებმა თავი კვების საკითხებს გაართვეს.

ჩატბოტები თითქმის ყოველთვის მაღალი დარწმუნებით აყალიბებდნენ პასუხებს და 250 შემთხვევიდან პასუხის გაცემაზე უარი მხოლოდ ორჯერ თქვეს. არცერთ სისტემას არ შეეძლო წყაროების სრულად კორექტული სიის წარდგენა. ხშირად ისინი ბმულებსა და წყაროებს თავად იგონებდნენ.

მეცნიერებმა აღნიშნეს, რომ ტექსტები აღქმისთვის რთული იყო და სირთულით უნივერსიტეტის მეორე კურსის მასალებს შეესაბამებოდა.

„შემოწმებულმა ჩატბოტებმა დამაკმაყოფილებელი შედეგები ვერ აჩვენეს ჯანმრთელობისა და მედიცინის იმ სფეროებში, რომლებიც ყველაზე მეტად არიან მიდრეკილნი დეზინფორმაციის გავრცელებისკენ. მათი შემდგომი გამოყენება საზოგადოებრივი განათლებისა და მკაცრი ზედამხედველობის გარეშე, შესაძლოა მცდარი ინფორმაციის გავრცელების რისკს ზრდიდეს“, – გვაფრთხილებენ მკვლევრები.

ანალიტიკოსთა და მეცნიერთა დარბაზი – ,,დოქტრინა”